॥ॐ॥ अथ पातञ्जल योगदर्शनम्
(मूल सूत्राणि)
॥卐॥ ꧁◕अथ प्रथमः समाधिपादः◕꧂॥卐॥
१. अथ योगानुशासनम् ।
२. योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः ।
३. तदा दष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम् ।
४. वृत्तिसारूप्यमितरत्र ।
५. वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टाक्लिष्टाः ।
६. प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः ।
७. प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि ।
८. विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्रतिष्ठम् ।
९. शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः ।
१०. अभावप्रत्ययालम्बनावृत्तिर्निद्रा ।
११. अनुभूतविषयासम्प्रमोषः स्मृतिः ।
१२. अभ्यासवैराग्याभ्यां तन्निरोधः ।
१३. तत्र स्थितौ यत्नोऽभ्यासः ।
१४. स तु दीर्घकालनैरन्तर्यसत्कारासेवितो दृढभूमिः ।
१५. दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम् ।
१६. तत्परं पुरु षख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम् ।
१७. वितर्कविचारानन्दास्मितास्यानुगमात् सम्प्रज्ञातः ।
१८. विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारशेषोऽन्यः ।
१९. भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम् ।
२०. श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञापूर्वक इतरेषाम् ।
• २१. तीव्रसंवेगानामासन्नः ।
• २२. मृदुमध्याधिमात्रत्वात् ततोऽपि विशेषः ।
२३. ईश्वरप्रणिधानाद्वा ।
२४. क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः ।
२५. तत्र निरतिशयं सर्वज्ञबीजम् ।
२६. स एष पूर्वेषामपि गुरुः कालेना- नवच्छेदात् ।
२७. तस्य वाचकः प्रणवः ।
२८. तज्जपस्तदर्थभावनम्
२९. ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमो ऽप्यन्तरायाभावश्च ।
व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादालस्याविरति-
३०. भ्रान्तिदर्शनालब्धभूमिकत्वानव- स्थितत्वानि
चित्तविक्षेपास्ते ऽन्तरायाः ।
३१. दुःखदौर्मनस्याङ्गमेजयत्वश्वासप्रश्वासा विक्षेपसहभुवः
३२. तत्प्रतिषेधार्थमेकतत्त्वाभ्यासः ।
३३. मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाणां सुखदुःखपुण्यापुण्यविषयाणां
भावनातश्चित्तप्रसादनम् ।
३४. प्रच्छर्दनविधारणाभ्यां वा प्राणस्य । विषयवती वा प्रवृत्तिस्त्पन्ना मनसः
३५. स्थितिनिबन्धनी ।
३६. विशोका वा ज्योतिष्मती ।
३७. वीतरागविषयं वा चित्तम् ।
३८. स्वप्ननिद्राज्ञानालम्बनं वा ।
३९. यथाभिमतध्यानाद्वा ।
४०. परमाणुपरममहत्त्वान्तोऽस्य वशीकारः
४१. क्षीणवृत्तेरभिजातस्येव मणेर्ग्रहीतृग्रहण- ग्राह्येषु तत्स्थतदञ्जनता समापत्तिः ।
४२. तत्र शब्दार्थज्ञानविकल्पैः सङ्कीर्णा सवितर्का समापत्तिः ।
४३. स्मृतिपरिशुद्धौ स्वस्यशून्येवार्थमात्र- निर्भासा निर्वितर्का ।
४४. एतयैव सविचारा निर्विचारा च-
सूक्ष्मविषया व्याख्याता ।
४५. सूक्ष्मविषयत्वं चालिङ्गपर्यवसानम् ।
४६. ता एव सबीजः समाधिः ।
४७. निर्विचारवैशारद्येऽध्यात्मप्रसादः ।
४८. ऋतम्भरा तत्र प्रज्ञा ।
४९. श्रुतानुमानप्रज्ञाभ्यामन्यविषया विशेषार्थत्वात् ।
५०. तज्जः संस्कारोऽन्यसंस्कारप्रतिबन्धी ।
५१. तस्यापि निरोधे सर्वनिरोधान्निर्बीजः समाधिः ।
इति प्रथमः समाधिपादः
❀━❀━━❀❀꧁꧂❀❀━━❀━❀
॥卐॥ ꧁◕अथ द्वितीयः साधनपादः◕꧂॥卐॥
१. तपः स्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः ।
२. समाधिभावनार्थः क्लेशतनूकरणार्थश्च ।
३. अविद्याऽस्मिता रागद्वेषाभिनिवेशाः पञ्च क्लेशाः ।
४. अविद्या क्षेत्रमुत्तरेषां प्रसुप्ततनु- विच्छिन्नोदाराणाम् ।
५. अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचि- सुखात्मख्यातिरविद्या ।
६. दृग्दर्शनशक्त्योरेकात्मतेवास्मिता ।
७. सुखानुशयी रागः ।
८. दुःखानुशयी द्वेषः ।
९. स्वरसवाही विदुषोऽपि तथारूढो ऽभिनिवेशः ।
१०. ते प्रतिप्रसवहेयाः सूक्ष्माः ।
११. ध्यानहेयास्तवृत्तयः ।
१२. क्लेशमूलः कर्माशयो दृष्टादृष्टजन्मवेदनीयः ।
१३. सति मूले तद्विपाको जात्यायुर्भागाः ।
१४. ते ह्लादपरितापफलाः पुण्यापुण्यहेतुत्वात् ।
१५. परिणामतापसंस्कारदुःखैःर्गुणवृत्ति- विरोधाच्च दुःखमेव सर्वं विवेकिनः ।
१६. हेयं दुःखमनागतम् ।
१७. द्रष्टृदृश्ययोः संयोगो हेयहेतुः ।
१८. प्रकाशक्रियास्थितिशीलं भूतेन्द्रियात्मकं भोगापवर्गार्थ दृश्यम् ।
१९. विशेषाविशेषलिङ्गमात्रालिङ्गानि गुणपर्वाणि ।
२०. द्रष्टय दृशिमात्रः शुद्धोऽपि प्रत्ययानुपश्यः ।
२१. तदर्थ एव दृश्यस्याऽऽत्मा ।
२२. कृतार्थम्प्रति नष्टमप्यनष्टं तदन्यसाधारणत्वात् ।
२३. स्वस्वामिशक्त्योः स्वरूपोपलब्धिहेतुः संयोगः ।
२४. तस्य हेतुरविद्या ।
२५. तदभावात् संयोगाभावो हानं तदृशेः कैवल्यम् ।
२६. विवेकख्यातिरविप्लवा हानोपायः ।
२७. तस्य सप्तधा प्रान्तभूमिः प्रज्ञा ।
२८. योगाङ्गानुष्ठानादशुद्धिक्षये ज्ञानदीप्तिराविवेकख्यातेः ।
२१. यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहार- धारणाध्यानसमाधयो ऽष्टावङ्गानि ।
३०. अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः ।
३१. जातिदेशकालसमयानवच्छिन्नाः सार्वभौमा महाव्रतम् ।
३२. शौचसन्तोषतपःस्वाध्यायेश्वर- प्रणिधानानि नियमाः ।
३३. वितर्कबाधने प्रतिपक्षभावनम् ।
३४. वितर्का हिंसादयः कृतकारितानुमोदिता लोभक्रोधमोहपूर्वका मृदुमध्याधिमात्रा
दुःखाज्ञानानन्तफला इति प्रतिपक्षभावनम् ।
३५. अहिंसाप्रतिष्ठायां तत्सन्निधौ वैरत्यागः ।
३६. सत्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलाश्रयत्वम् ।
३७. अस्तेयप्रतिष्ठायां सर्वरत्नोपस्थानम् ।
३८. ब्रह्मचर्यप्रतिष्ठायां वीर्यलाभः ।
३९. अपरिग्रहस्थैर्ये जन्मकथन्तासम्बोधः ।
४०. शौचात्स्वाङ्गजुगुप्सा परैरसंसर्गः ।
४१. सत्त्वशुद्धिसौमनस्यैकाग्र्येन्द्रिय-जयात्मदर्शनयोग्यत्वानि च ।
४२. सन्तोषादनुत्तमसुखलाभः ।
४३. कायेन्द्रियसिद्धिरशुद्धिक्षयात्तपसः ।
४४. स्वाध्यायादिष्टदेवतासम्प्रयोगः ।
४५. समाधिसिद्धिरीश्वरप्रणिधानात् ।
४६. स्थिरसुखमासनम् ।
४७. प्रयत्नशैथिल्यानन्तसमापत्तिभ्याम् ।
४८. ततो द्वन्द्वानभिघातः ।
४९. तस्मिन् सति श्वासप्रश्वासयोर्गति- विच्छेदः प्राणायामः।
५०. बाह्याभ्यन्तरस्तम्भवृत्तिर्देशकाल- संख्याभिः परिदृष्टो दीर्घसूक्ष्मः ।
५१. बाह्याभ्यन्तरविषयाक्षेपी चतुर्थः ।
५२. ततः क्षीयते प्रकाशावरणम् ।
५३. धारणासु च योग्यता मनसः ।
५४. स्वविषयासम्प्रयोगे चित्तस्य स्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहारः ।
५५. ततः परमा वश्यतेन्द्रियाणाम् ।
इति द्वितीयः साधनपादः
❀━❀━━❀❀꧁꧂❀❀━━❀━❀
॥卐॥ ꧁◕अथ तृतीयो विभूतिपाद:◕꧂॥卐॥
१. देशबन्धश्चित्तस्य धारणा ।
२. तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम् ।
३. तदेवार्थमात्रनिर्भासे स्वरूपशून्यमिव समाधिः ।
४. त्रयमेकत्र संयमः ।
५. तज्जयात् प्रज्ञालोकः ।
६. तस्य भूमिषु विनियोगः ।
७. त्रयमन्तरङ्गं पूर्वेभ्यः ।
८. तदपि बहिरङ्गं निर्बीजस्य ।
९. व्युत्थाननिरोधसंस्कारयोरभिभव- प्रादुर्भावौ
निरोधक्षणचित्तान्वयो निरोधपरिणामः ।
१०. तस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारात् ।
११. सर्वार्थतैकाग्रतयोः क्षयोदयौ चित्तस्य समाधिपरिणामः ।
१२. ततः पुनः शान्तोदितौ तुल्यप्रत्ययौ चित्तस्यैकाग्रता
परिणामः ।
१३. एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मलक्षणावस्था- परिणामा
व्याख्याताः ।
१४. शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मानुपाती धर्मी ।
१५. क्रमान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुः ।
१६. परिणामत्रयसंयमादतीतानागतज्ञानम् ।
१७. शब्दार्थप्रत्ययानामितरेतराध्यासात्सङ्कर-
स्तत्प्रविभागसंयमात्सर्वभूतरुतज्ञानम् ।
१८. संस्कारसाक्षात्करणात्पूर्वजातिज्ञानम् ।
१९. प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम् ।
२०. न. च तत्सालम्बनं तस्याविषयीभूतत्वात् । **
२१. कायरूपसंयमात् तद्ग्राह्यशक्तिस्तम्भे
चक्षुष्प्रकाशाऽसम्प्रयोगेऽन्तर्धानम् ।
२२. सोपक्रमं निरुपक्रमं च कर्म
तत्संयमादपरान्तज्ञानमरिष्टेभ्यो वा ।
२३. मैत्र्यादिषु बलानि ।
२४. बलेषु हस्तिबलादीनि ।
२५. प्रवृत्त्यालोकन्यासात् सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टज्ञानम् ।
२६. भुवनज्ञानं सूर्ये संयमात् ।
२७. चन्द्रे ताराव्यूहज्ञानम् ।
२८. ध्रुवे तद्गतिज्ञानम् ।
२९. नाभिचक्रे कायव्यूहज्ञानम् ।
३०. कण्ठकूपे क्षुत्पिपासानिवृत्तिः ।
३१. कूर्मनाड्यां स्थैर्यम् ।
३२. मूर्धज्योतिषि सिद्धदर्शनम् ।
३३. प्रातिभाद् वा सर्वम् ।
३४. हृदये चित्तसंवित् ।
३५. सत्त्वपुरुषयोरत्यन्तासङ्कीर्णयोः प्रत्ययाविशेषो भोगः
परार्थत्वात् स्वार्थसंयमात्पुरुषज्ञानम् ।
३६. ततः प्रातिभश्रावणवेदनादर्शास्वाद- वार्ता जायन्ते ।
३७. ते समाधावुपसर्गा व्युत्थाने सिद्धयः ।
३८. बन्धकारणशैथिल्यात् प्रचारसंवेदनाच्च चित्तस्य
परशरीरावेशः ।
३९. उदानजयाज्जलपङ्ककण्टकादिष्वसङ्ग उत्क्रान्तिश्च ।
४०. समानजयाज्ज्वलनम् ।
४९. श्रोत्राकाशयोः सम्बन्धसंयमाद् दिव्यं श्रोत्रम् ।
४२. कायाकाशयोः सम्बन्धसंयमाल्लघुतूल-
समापत्तेश्चाकाशगमनम् ।
४३. बहिरकल्पितावृत्तिर्महाविदेहा ततः प्रकाशावरणक्षयः ।
४४. स्थूलस्वरूपसूक्ष्मान्वयार्थवत्त्वसंयमाद भूतजयः।
४५. ततोऽणिमादिप्रादुर्भावः कायसम्पत्तद्धर्मानभिघातश्च ।
४६. रूपलावण्यबलवज्रसंहननत्वानि कायसम्पत् ।
४७. ग्रहणस्वरूपास्मितान्वयार्थवत्त्व- संयमाद् इन्द्रियजयः ।
४८. ततो मनोजवित्वं विकरणभावः प्रधानजयश्च ।
४९. सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिमात्रस्य सर्वभावाधिष्ठातृत्वं
सर्वज्ञातृत्वं च ।
५०. तद्वैराग्यादपि दोषबीजक्षये कैवल्यम् ।
५१. स्थान्युपनिमन्त्रणे सङ्गस्मयाकरणं पुनरनिष्टप्रसङ्गात् ।
५२. क्षणतत्क्रमयोः संयमाद्विवेकजं ज्ञानम् ।
५३. जातिलक्षणदेशैरन्यतानवच्छेदात् - तुल्ययोस्ततः
प्रतिपत्तिः ।
५४. तारकं सर्वविषयं सर्वथा विषयमक्रमं चेति विवेकजं
ज्ञानम् ।
५५. सत्त्वपुरुषयोः शुद्धिसाम्ये कैवल्यमिति ।
नोट ** = ५४ ( २० वा सूत्र काटा हुआ है इसलिए ( ५५-१ =५४ सूत्र ही हैं संभवतः)
इति तृतीयोः विभूति-पादः।
❀━❀━━❀❀꧁꧂❀❀━━❀━❀
॥卐॥ ꧁◕अथ चतुर्थ: कैवल्यपाद:◕꧂॥卐॥
१. जन्मौषधिमन्त्रतपः समाधिजाः सिद्धयः ।
२. जात्यन्तरपरिणामः प्रकृत्यापूरात् ।
३. निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां वरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिकवत् ।
४. निर्माणचित्तान्यस्मितामात्रात् ।
५. प्रवृत्तिभेदे प्रयोजकं चित्तमेकमनेकेषाम् ।
६. तत्र ध्यानजमनाशयम् ।
७. कर्माशुक्लाकृष्णं - योगिनस्त्रिविधमितरेषाम् ।
८. ततस्तद्विपाकानुगुणानामेवाभिव्यक्तिर् वासनानाम् ।
९. जातिदेशकालव्यवहितानामप्यानन्तर्यं-
स्मृतिसंस्कारयोरेकरूपत्वात् ।
१०. तासामनादित्वं चाशिषो नित्यत्वात् ।
११. हेतुफलाश्रयालम्बनैः संगृहीतत्वादेषामभावे तदद्भावः ।
१२. अतीतानागतं स्वरूपतोऽस्त्यध्वभेदाद् धर्माणाम् ।
१३. ते व्यक्तसूक्ष्मा गुणात्मानः ।
१४. परिणामैकत्वाद्वस्तुतत्त्वम् ।
१५. वस्तुसाम्ये चित्तभेदात्तयोर्विभक्तः पन्थाः ।
१६. न चैकचित्ततन्त्रं वस्तु तदप्रमाणकं तदा किं स्यात् ।
१७. तदुपरागापेक्षित्वाच्चित्तस्य वस्तु ज्ञाताऽज्ञातम् ।
१८. सदाज्ञाताश्चित्तवृत्तयस्तत्प्रभोः पुरुषस्यापरिणामित्वात् ।
१९. न तत्स्वाभासं दृश्यत्वात् ।
२०. एकसमये चोभयानवधारणम् ।
२१. चित्तान्तरदृश्ये बुद्धिबुद्धेरतिप्रसङ्गः स्मृतिसंकरश्च ।
२२. चितेरप्रतिसङ्क्रमायास्तदाकारापत्तौ स्वबुद्धिसंवेदनम् ।
२३. द्रष्टृदृश्योपरक्तं चित्तं सर्वार्थम् ।
२४. तदसंख्येयवासनाभिश्चित्रमपि परार्थं संहत्यकारित्वात् ।
२५. विशेषदर्शिन आत्मभावभावना- विनिवृत्तिः ।
२६. तदा विवेकनिम्नं कैवल्यप्राग्भारं- चित्तम् ।
२७. प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः ।
२८. हानमेषां क्लेशवदुक्तम् ।
२९. प्रसङ्ख्याने ऽप्यकुसीदस्य सर्वथा विवेकख्यातेर्धर्ममेघः
समाधिः ।
३०. ततः क्लेशकर्मनिवृत्तिः
३१. तदा सर्वावरणमलापेतस्य ज्ञानस्यानन्त्याज्ज्ञेयमल्पम् ।
३२. ततः कृतार्थानां परिणाम क्रमसमाप्तिर्गुणानाम् ।
३३. क्षणप्रतियोगी परिणामापरान्तनिग्रह्यः क्रमः ।
३४. पुरुषार्थशून्यानां गुणानां प्रतिप्रसवः कैवल्यं
स्वरूपप्रतिष्ठा वा चितिशक्तिरिति ।
इति चतुर्थः कैवल्यपादः ।
❀━❀━━❀❀꧁꧂❀❀━━❀━❀
समाप्तञ्चेदं श्रीमद्भगवन्महर्षि-
पतञ्जलिमुनिप्रणीतं योगदर्शनशास्त्रम्।
शुक्रवार मार्गशीर्ष शुक्ल १३ विक्रम संवत २०८१
13 दिसंबर 2024
वयं राष्ट्रे जागृयाम
